Len w Polsce wczesnośredniowiecznej
Najstarsze ślady uprawy lnu na ziemiach polskich sięgają okresu wczesnopiastowskiego. Wykopaliska archeologiczne w Biskupinie, Gieczu i Ostrowie Lednickim potwierdzają obecność nasion i łodyg lnu datowanych na X–XI wiek. Len był wówczas jedną z zaledwie kilku roślin włóknistych dostępnych na terenie Europy Środkowej, obok konopi.
W wiejskich gospodarstwach wczesnośredniowiecznych len uprawiano na małych poletkach przydomowych. Włókno pozyskiwane z łodyg służyło do wyrobu prostych tkanin — przeważnie płótna używanego na odzież roboczą. Nasiona tłoczono na olej, który pełnił rolę spożywczą i konserwującą.
Dokumenty klasztorne z XIII wieku wzmiankują uprawy lnu na gruntach opackich w Sulejowie, Wąchocku i Jędrzejowie. Zakony prowadziły systematyczną selekcję odmian i dbały o jakość nasion siewnych.
Wiek XVI–XVII — złoty okres polskiego lnu
Rozkwit produkcji lnianej nastąpił w XVI–XVII stuleciu, gdy polskie płótna lniane stały się towarem eksportowym. Gdańsk i Elbląg pośredniczyły w wywozie płótna do Anglii, Niderlandów i krajów skandynawskich. Szlacheckie folwarki w Wielkopolsce, na Kujawach i Mazowszu organizowały produkcję na dużą skalę.
„Len siewny wymaga ziemi lekkiej, ale żyznej." — Szymon Syreński, Zielnik, 1613
Techniki uprawy i zbioru
Pole przygotowywano jesienią przez głęboką orkę i kilkukrotne bronowanie wiosną. Siew odbywał się w drugiej połowie kwietnia. Nasiona wysiewano gęsto — zagęszczone siewy sprzyjały wzrostowi smukłych, długich łodyg bogatych we włókno.
Len zbierano przed pełnym dojrzeniem nasion — w fazie dojrzałości technicznej, gdy część łodyg zaczynała żółknąć u podstawy. Roślinę wyrywano z korzeniami ręcznie i wiązano w snopki.
Roszenie
Kluczowym etapem obróbki było roszenie — moczenie wysuszonych łodyg. W Polsce stosowano roszenie wodne (w rzece lub stawie na 10–14 dni) oraz roszenie rosą (na łące przez 3–6 tygodni). Metoda rosna, typowa dla Podlasia, dawała jaśniejsze włókno niż roszenie wodne.
XVIII–XIX wiek — mechanizacja i kryzys
Wiek XVIII przyniósł pierwsze maszyny do obróbki lnu. Prawdziwy kryzys nastąpił po upowszechnieniu bawełny w XIX wieku. W Królestwie Polskim w latach 1850–1880 powierzchnia upraw lnu zmniejszyła się o blisko 40 procent. Cena surowego włókna lnianego na rynkach zachodnioeuropejskich spadła o połowę w ciągu zaledwie dwóch dekad.
Len w II Rzeczypospolitej i PRL
Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku polskie władze podjęły próby rewitalizacji upraw lnu. Instytut Włókien Naturalnych w Poznaniu, założony w 1928 roku, prowadził hodowlę nowych odmian. W czasach PRL uprawa lnu oscylowała między 80 a 120 tysiącami hektarów rocznie, skupiona przede wszystkim w województwach podlaskim i lubelskim.
Źródła zewnętrzne
Dane agrotechniczne i historyczne dostępne w zasobach IUNG Puławy oraz Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych (RCIN).