Budowa tradycyjnego krosna
Podstawowym narzędziem tkackim było krosno poziome, znane w Polsce od co najmniej XII wieku. Krosno składało się z drewnianej ramy nośnej, na której zawieszano nicielnice — zestawy pętli unoszących naprzemiennie nitki osnowy. Dolna część krosna wyposażona była w pedały (depty), których naciskanie sterowało położeniem nicielnic.
Wątek — pozioma nić przebiegająca przez szczelinę (przesmyk) — przenoszono za pomocą czółenka wykonanego z twardego drewna, najczęściej bukowego lub jesionowego.
Krosno dwunicielnicowe
Najprostszym typem była konstrukcja dwunicielnicowa, umożliwiająca tkanie splotu płóciennego — naprzemiennego przeplatania nitek osnowy i wątku. Ten rodzaj splotu dawał tkaniny o jednolitej fakturze, stosowane do produkcji lnianej bielizny pościelowej, koszul i worków. Krosna dwunicielnicowe budowano samodzielnie w gospodarstwach wiejskich.
Krosna żakardowe
Krosna żakardowe, wprowadzone do polskich manufaktur w pierwszej połowie XIX wieku i sterowane perforowanymi kartami, pozwalały automatycznie tworzyć skomplikowane wzory figuralne — kwiaty, liście, motywy geometryczne — bez ręcznego dobierania nitek osnowy.
Etapy przygotowania włókna
Po roszeniu i suszeniu snopków łodygę lnu poddawano międleniu — operacji łamania tkanki drzewnej otaczającej włókno. Wykonywała ją międlica: urządzenie złożone z dolnej deski z podłużnym rowkiem i górnego bijaka.
Po międleniu włókno ciągnięto przez grzebień — zgrzebło lub szczotki — oddzielając długie włókna (przędziwo) od krótkich (pakuły). Przędzenie na kołowrotku, który upowszechnił się w polskich wsiach w XVIII wieku, przekształcało zgrzebane włókno w nić.
Regionalne wzornictwo
Mazowsze słynęło z prostych płócien w biało-niebieskie pasy, barwionych indygiem. Kaszuby produkowały tkaniny ze wzorami geometrycznymi, zwłaszcza romby i krzyże. Łowicz i region łódzki znane były z barwnych pasiaków łączących czerwień, błękit, żółcień i czerń. Łowickie pasiaki dokumentują kolekcje Muzeum Etnograficznego w Warszawie.
Cechy tkackie
Cech tkaczy w Krakowie, wzmiankowany w 1369 roku, posiadał własny statut regulujący warunki przyjmowania uczniów, czas nauki i zasady sprzedaży gotowych tkanin. Egzekwował standardy jakości każdego płótna opuszczającego warsztat — zbyt cienkie lub nierówne płótno podlegało konfiskacie.
Bielenie płótna
Surowe płótno lniane miało barwę kremowobłękitną lub szarawo-żółtą. Bielenie trawnikowe — rozkładanie mokrego płótna na łące na kilka tygodni — nadawało naturalną biel bez użycia chemikaliów. W XIX-wiecznych manufakturach zaczęto stosować chlor i podchloryany, skracając czas procesu z kilku tygodni do kilku dni.
Źródła
Dokumentację technik tkackich przechowuje Centralne Muzeum Włókiennictwa w Łodzi oraz Polona — Cyfrowa Biblioteka Narodowa.